«Eau d’eir impreschiuneda dal tun da la lingua» - Esther Bertschinger, Jürg Eberle e Dieter Laetsch faun tuots trais ün cuors da Rumauntsch a Turich

La scoula da Rumauntsch «Sfranzinella» da Valeria Badilatti e Bettina Vital spordscha cuors da vallader e puter per persunas illa Bassa chi vöglian imprender a cugnuoscher la lingua e la cultura rumauntscha da l’Engiadina.

Tenor ün stüdi da la cited da Turich nu do que in üngün oter lö dadour il chantun Grischun uschè bgers Rumauntschs scu illa cited da Turich. Var 1000 abitants da la cited sun Rumauntschs. Uschè nun es que neir na üna granda surpraisa cha eir glieud da la Bassa vuless imprender la quarta lingua naziunela. Valeria Badilatti da Zuoz es eir üna da quists 1000 Rumauntschs a Turich. Insembel cun Bettina Vital d’Ardez vulessan ellas cun lur scoula da Rumauntsch «Sfranzinella» der inavaunt la lingua rumauntscha.

Noviteds da la Rumantschia

Turich, Weinbergstrasse 18, ils 29 gün: Trais scolars sun tschantos intuorn la maisa da lain. Els discuorran il Puter e sun già fich avanzos. Sülla maisa ho minchün d’els ün dicziunari puter ed il cudeschin da verbs puters. La lecziun cumainza cun noviteds da la Rumantschia. «Martin Gabriel es il nouv secretari generel da la Lia Rumantscha. Flavio Bundi il nouv schefredacter da RTR», disch la magistra Badilatti per fer ün po conversaziun cun sieus scolars. Ils trais scolars da Rumauntsch sun Esther Bertschinger, Jürg Eberle e Dieter Laetsch, per part già pensiunos. Scu mezs d’instrucziun drouva Badilatti differents cudeschs, poesias e chanzuns. «Que vain adüna pü greiv da chatter literatura nouva in puter», disch Valeria Badilatti.
«Al cumanzamaint d’he eau imprais il Rumauntsch cun cudeschins per iffaunts», quinta Esther Bertschinger. A las noviteds da la Rumantschia segua la poesia «Las fluors da Sulagl» da Jessica Zuan. Esther Bertschinger legia la poesia fich curraintamaing. Zieva declarer ün pêr dumandas da pledari discutan il scolars sur da l’«eau liric». Zieva taidlan els la nouva chanzun «Lat da chavra» da Curdin Nicolay. La chanzun es scritta in vallader, la lezcha per Bertschinger, Eberle e Laetsch es da tradür ils pleds valladers in puter. «ischnà voul dir uschigliö, güdar es in puter güder e quia es cò», dischan isl trais sainza problems. Per trener il pledari stöglian Bertschinger, Eberle e Laetsch eir adüna darcho tschercher sinonims o il cuntrari per tscherts pleds da la chanzun.

Preschantaziuns impreschiunantas

La lezcha per quista lecziun d’eira da preparer üna pitschna preschantaziun sur da lur pajais predilet. Jürg Eberle cumainza: «La dumanda chenün pajais ch’d es mieu pajais predilet es greiv da respuonder. A me es dalum gnieu adimaint la dumanda: Pajais predilet per viager o per viver?». Eberle preschainta sia vita scu veterinari e sudo in differents pajais sün tuot il muond. Bertschinger quinta in sia preschantaziun da sia affecziun da viager e da vzair pajais incunchaints e culturas differentas. «Mieu pajais predilet per vivier es pèro aunch’ adüna la Svizra. Cò am saint’eau sgüra», disch Bertschinger. Dieter Laetsch ho preparo la preschantaziun sur da sieu pajais predilet, la Finlanda. «Eau d’eir già la prüma vouta inchanto da la natüra e da la luntanaunza dal pajais», disch il pensiuno chi fo ün viedi illa Finlanda minch’ oter an. Düraunt las preschantaziuns scriva la magistra sü pleds incuntschaints. Zieva mincha preschantaziun vain discuto il pledari.

Parantella, amis ed algordanzas

Il motiv dad imprender Rumauntsch d’eira tar tuots trais ün oter. «Mia Mamma es da Samedan. Eau d’he bgers paraints in Engiadina», disch Laetsch chi faiva già adüna suvenz vacanzas in Engiadin’Ota. Zieva sieu pensiun ho’l alura decis dad imprender il Rumauntsch. Il prüm cun ün cuors da sted illa Chesa Planta a Samedan avaunt quatter ans. «Zieva l’eivna illa Chesa Planta vulaivi cuntinuer ad imprender il Rumauntsch ed uschè sun eau gnieu sül cuors da Valeria Badilatti», disch Laetsch chi fo aunch’adüna mincha sted ün cuors da Rumauntsch illa chesa Planta.
Jürg Eberle vaiva amis engiadinais düraunt il stüdi a Berna. «A me plaschaiva il Rumauntsch già adüna, zieva mia pensiun d’he eau lura decis dad imprender il Rumauntsch», cumanzo ho Eberle cun ün cuors da duos eivnas illa Chesa Planta. «Eau vulaiv imprender uschè bger scu pussibel. Eau d’he fat ün cuors da duos eivnas e quel d’eira in puter», disch Eberle. El d’eira eir illa «Migros Clubschule» a Berna, lo ho’l fat il cuors per principiants. In tschercha d’ ün cuors per avanzos ho’l lura chatto la scoula da Rumauntsch «Sfranzinella».
Esther Bertschinger ho passo bger temp in Engiadina scu giuvenila. «Eau d’eira già adüna impreschiuneda dal tun da la lingua rumauntscha», disch Bertschinger sur da la motivaziun per imprender il Rumauntsch. Ella ho cumanzo dad imprender il Rumauntsch suletta, stuvaiva però svelt badair cha que nun es uschè simpel. Daspö tschinch ans es ella uossa scolara da Valeria Badilatti. «Eau vaiv già bgers differents conscolars e mezs d’instrucziun, que d’eira adüna ün temp fich interessant », disch Bertschinger sur da sieu temp illa scoula da rumauntsch.
Bertschinger, Eberle e Laetsch vaun daperüna cha que nun es simpel da chatter glieud rumauntscha per fer ün po conversaziun illa vita da minchadi. «Eir in Engaidina nu discuorran pü bgers rumauntsch. Que nu’s po bod inüngür puster in rumauntsch illa usteria perche cha las camerieras nun inclegian», dischan Laetsch ed Eberle. Scriver texts vo per tuots trais già bainischem. La conversaziun fo minchataunt auch’ün po problems ma tuots trais sun sgürs ch’els vulessan cuntinuer cun lur lecziuns da rumauntsch ed imprender inavaunt la quarta lingua naziunela.